Nag Panchami 2026: नागपंचमीला तव्यावर पोळी, भाकरी का भाजली जात नाही? आजही अनेक ठिकाणी परंपरा, धार्मिक श्रद्धा, लोककथा जाणून थक्क व्हाल..

Nag Panchami 2026: श्रावण महिना सुरू व्हायला अवघे काही दिवस शिल्लक आहेत. या महिन्यातील पहिलाच सण म्हणजे नागपंचमी… हा सण हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा सण असून तो श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमी तिथीला साजरा केला जातो. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करून कुटुंबाचे रक्षण, सुख-समृद्धी आणि चांगल्या आरोग्यासाठी प्रार्थना केली जाते. हिंदू धर्मात प्रत्येक सण वेगवेगळ्या विधींनी साजरा केला जातो. नागपंचमी केवळ सर्प देवतेच्या पूजेपुरती मर्यादित नाही; या दिवशी काही विशेष परंपरांचेही पालन केले जाते. या परंपरांपैकी एक म्हणजे या दिवशी तव्यावर पोळ्या न भाजणे..

नागपंचमी कधी आहे? (Nag Panchami 2026)

पंचांगानुसार, यावर्षी श्रावण महिन्याच्या शुक्ल पक्षाची पंचमी तिथी 16 ऑगस्ट रोजी सायंकाळी 4:52 वाजता सुरू होईल. ही तिथी 17 ऑगस्ट रोजी सायंकाळी 5:00 वाजेपर्यंत राहील. उदयतिथीनुसार, यावर्षी नागपंचमीचा सण 17 ऑगस्ट रोजी साजरा केला जाईल.

नागपंचमीचे धार्मिक महत्त्व

हिंदू धर्मात नागपंचमीचा सण खूप विशेष मानला जातो. हा सण सर्पदेवाला समर्पित आहे. हिंदू धर्मात नागाला दैवी स्थान आहे. भगवान शिवांच्या गळ्यातील नाग, भगवान विष्णूंचा शेषनाग आणि श्रीकृष्णाने कालिया नागाचा पराभव केल्याच्या कथा नागाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. त्यामुळे नागपंचमीच्या दिवशी नागपूजा करणे शुभ मानले जाते. धर्मग्रंथांमध्येही नागपंचमीला सर्पदेवाची पूजा करण्याचा उल्लेख आहे. म्हणूनच, नागपंचमीला सर्पांची विधीपूर्वक पूजा केली जाते आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी कामना केल्या जातात.

नागपंचमीच्या दिवशी तव्यावर पोळी का करत नाही? यामागील श्रद्धा काय आहे?

नागपंचमीला तव्यावर पोळी किंवा भाकरी न करण्याची परंपरा महाराष्ट्रासह अनेक भागांत पाळली जाते. यामागे धार्मिक श्रद्धा, लोकपरंपरा आणि प्रतीकात्मक अर्थ आहे. नागपंचमी हा नागदेवतांच्या पूजेचा दिवस मानला जातो. या दिवशी तवा, चूल किंवा गरम लोखंडी वस्तूंवर पोळी भाजणे टाळले जाते, अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे. असे केल्याने नागदेवतांचा अपमान होतो, अशी लोकमान्यता आहे.

लोककथा काय आहे?

एका लोककथेनुसार, एका शेतकऱ्याने नांगरणी करताना चुकून नागिणीच्या पिल्लांचा मृत्यू झाला. नागिणीने संतापून त्याच्या कुटुंबाला दंश केला. मात्र, त्याच्या मुलीने नागपंचमीच्या दिवशी नागदेवतेची भक्तिभावाने पूजा केली होती. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन नागिणीने सर्वांना जीवदान दिले. तेव्हापासून नागपंचमीला जमीन खणणे, तळणे-भाजणे आणि तव्याचा वापर टाळण्याची परंपरा सुरू झाली, असे सांगितले जाते.

तव्यावर पोळी का करत नाहीत?

गरम तवा हा अग्नि आणि उष्णतेचे प्रतीक मानला जातो.
या दिवशी अहिंसा आणि सर्व जीवांप्रती करुणा व्यक्त करण्याचा संदेश दिला जातो.
त्यामुळे तव्यावर पोळी, भाकरी किंवा तळलेले पदार्थ न करता, आधीच तयार केलेले किंवा उकडलेले पदार्थ खाण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
या दिवशी काय बनवतात?

वेगवेगळ्या भागांमध्ये वेगवेगळ्या परंपरा आहेत. काही ठिकाणी:
उकडीचे पदार्थ
पुरणाचे दिंड
मोदक
खीर
लाह्या, दूध किंवा इतर नैवेद्य अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

स्थानिक परंपरा आणि कुटुंबातील रूढी यांनुसार आचरण…

यामागे लक्षात ठेवण्याची गोष्ट म्हणजे, नागपंचमीच्या दिवशी तव्यावर पोळी किंवा भाकरी भाजली जात नाही, ही धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे. तव्यावर पोळी न करण्यामागे कोणताही वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही. काही कुटुंबे ही प्रथा श्रद्धेने पाळतात, तर काही ठिकाणी ती पाळली जात नाही. त्यामुळे स्थानिक परंपरा आणि कुटुंबातील रूढी यांनुसार आचरण केले जाते.

निसर्ग आणि सर्पदेवतेबद्दल आदर…

लोकमान्यतेनुसार, नागपंचमी हा जमीनीत राहणाऱ्या जीवांबद्दल आदर व्यक्त करण्याचा दिवस मानला जातो. या दिवशी तवा पेटवला जात नाही. तव्यावर जास्त उष्णता न वापरणे हा निसर्ग आणि सर्पदेवतेबद्दल आदर दर्शवण्याचा एक मार्ग आहे. म्हणूनच देशाच्या अनेक भागांमध्ये नागपंचमीला तव्यावर पोळ्या न बनवण्याची परंपरा शतकानुशतके प्रचलित आहे. नागपंचमीला तव्यावर तवा न ठेवणे हा काही अनिवार्य धार्मिक नियम नाही. ही श्रद्धा आणि स्थानिक परंपरेची बाब आहे. ही परंपरा कुटुंबाच्या आणि प्रदेशाच्या श्रद्धेनुसार पाळली जाते.

नागपंचमीला बनवले जाणारे पदार्थ

ज्या भागांमध्ये आणि घरांमध्ये ही परंपरा पाळली जाते, तिथे नागपंचमीला तव्यावर बनवलेल्या पोळ्यांऐवजी उकडलेले पदार्थ किंवा सात्विक पदार्थ बनवले जातात. अनेक ठिकाणी या दिवशी मातीच्या भांड्यातही पदार्थ बनवले जातात. तर काही ठिकाणी लोक नागपंचमीच्या एक दिवस आधीच पोळ्या तयार करून ठेवतात. या दिवशी प्रत्येक राज्यात खाण्यापिण्याच्या परंपरा वेगवेगळ्या असतात.

हेही वाचा :