फुफ्फुसांचे आरोग्य (Lungs Health – TCM दृष्टीकोन)
यो सॅन युनिव्हर्सिटीचा रिपोर्ट सांगते, चिनी वैद्यकशास्त्रानुसार, रात्री ३ ते ५ ही वेळ फुफ्फुसांच्या (Lungs) दुरुस्तीची आणि स्वच्छतेची असते.
- संकेत : जर तुम्हाला या वेळेत जाग येत असेल आणि सोबत खोकला किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असेल, तर याचा अर्थ तुमच्या फुफ्फुसांमध्ये ‘कफ’ साचला आहे किंवा तिथे विषारी घटक वाढले आहेत.
- भावनिक कारण : फुफ्फुसांचा संबंध ‘दु:ख’ किंवा ‘खिन्नता’ (Grief/Sadness) या भावनेशी असतो. जर तुम्ही मानसिकरित्या एखाद्या गोष्टीमुळे दुःखी असाल, तर शरीर या वेळेत तुम्हाला जागे करते.
रक्तातील साखरेची पातळी कमी होणे (Hypoglycemia)
जॉन्स हॉपकिन्स मेडिसिन वरची माहिती सांगते की, आधुनिक विज्ञानानुसार, मध्यरात्रीनंतर रक्तातील साखरेची पातळी अचानक खालावू शकते.
- प्रक्रिया : जेव्हा साखर खूप कमी होते, तेव्हा शरीर संरक्षणासाठी ‘कॉर्टिसोल’ (Cortisol) आणि ‘ॲड्रवरनालिन’ ही हार्मोन्स स्रवते. हे हार्मोन्स शरीराला तातडीने जागे करतात जेणेकरून साखर पुन्हा संतुलित होईल.
- कोणास होतो त्रास : ज्यांना इन्सुलिन रेझिस्टन्स आहे किंवा जे रात्री खूप उशिरा जड जेवतात, त्यांना हा त्रास होतो.
यकृत आणि डिटॉक्सिफिकेशन (Liver Connection)
लिव्हरचे मुख्य कार्य रात्री १ ते ३ या वेळेत चालते, परंतु जर लिव्हरवर कामाचा जास्त ताण असेल (उदा. फॅटी लिव्हर किंवा रात्री दारू पिणे), तर त्याचे परिणाम पहाटे ५ वाजेपर्यंत जाणवतात. शरीर जेव्हा विषारी घटक बाहेर काढण्यास धडपडते, तेव्हा झोपेत व्यत्यय येतो.
लक्षणे दिसल्यानंतर काय करावे? (उपाय)
जर तुम्हाला रोज याच वेळेत जाग येत असेल तर खालील बदल करून बघा.
अ) तातडीचे उपाय (जाग आल्यावर)
- भ्रामरी प्राणायाम : जाग आल्यावर शांत बसा आणि ५-१० वेळा ‘ओम’ चा उच्चार किंवा भ्रामरी प्राणायाम करा. यामुळे मज्जासंस्था (Nervous System) शांत होऊन पुन्हा झोप लागण्यास मदत होईल.
- ४-७-८ ब्रीदिंग : ४ सेकंद श्वास घ्या, ७ सेकंद रोखून धरा आणि ८ सेकंदात हळूहळू सोडा. हे फुफ्फुसांना रिलॅक्स करते.
ब) जीवनशैलीत बदल
- रात्रीचे जेवण : रात्रीचे जेवण झोपण्यापूर्वी किमान ३ तास आधी करा. जेवणात प्रथिनांचा (Proteins) समावेश करा, जेणेकरून रात्री साखरेची पातळी स्थिर राहील.
- हळदीचे दूध : रात्री झोपण्यापूर्वी कोमट हळदीचे दूध प्या. हे लिव्हर स्वच्छ करण्यास आणि फुफ्फुसांना आराम देण्यास मदत करते.
- डिजीटल डिटॉक्स : रात्री ९ नंतर मोबाईल किंवा लॅपटॉप वापरणे टाळा. निळा प्रकाश (Blue Light) शरीरातील मेलॅटोनिन (झोपेचे हार्मोन) कमी करतो.
क) मानसिक उपाय
जर मनात खूप विचार येत असतील किंवा जुन्या आठवणी त्रास देत असतील, तर झोपण्यापूर्वी ‘जर्नल रायटिंग’ (मनातील विचार कागदावर लिहिणे) करा. यामुळे मनातील ओझे हलके होते आणि फुफ्फुसांशी संबंधित ‘दुःख’ ही भावना नियंत्रित राहते.
झोपेच्या चक्रामधील बदल
याशिवाय, झोपेच्या चक्रामध्ये (Sleep Cycle) होणारे सूक्ष्म बदल देखील पहाटेच्या वेळी जाग येण्यामागे कारणीभूत ठरू शकतात. नॅशनल स्लीप फाउंडेशनच्या माहितीनुसार, पहाटेच्या सुमारास शरीर ‘REM Sleep’ या टप्प्यात अधिक वेळ घालवत असते. या अवस्थेमध्ये मेंदूची क्रिया सक्रिय होते आणि भावनिक प्रक्रिया अधिक तीव्रपणे चालतात. त्यामुळे चिंता, भविष्याची काळजी किंवा दाबून ठेवलेले विचार यामुळे या काळात अचानक डोळे उघडणे, हलकी अस्वस्थता जाणवणे किंवा पुन्हा झोप लागण्यास वेळ लागणे असे अनुभव येऊ शकतात. काही लोकांमध्ये कॅफिनचे उशिरा सेवन, संध्याकाळी जास्त स्क्रीन टाइम किंवा खोलीतील तापमानातील बदल यामुळेही मेंदू सतर्क अवस्थेत जातो. म्हणून झोपण्यापूर्वी खोली शांत, अंधारी आणि थंड ठेवणे, तसेच रात्री कॅफिनयुक्त पेये टाळणे झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
रात्री ३ ते ५ दरम्यान जाग येणे हे शरीर ‘डिटॉक्स’ करण्याच्या प्रक्रियेत असल्याचे लक्षण आहे. मेयो क्लिनिक नुसार, जर या जाग येण्यासोबत छातीत दुखणे, खूप घाम येणे किंवा भीती वाटणे अशी लक्षणे असतील, तर एकदा हृदय आणि फुफ्फुसांची तपासणी करणे आवश्यक आहे.
