मुंबई: ‘यंदा एल निनोचे वर्ष (El Nino) आहे, त्यामुळे पाऊस कमी पडणार किंवा मान्सून लांबणार’ हा अंदाज आपण सर्वांनीच ऐकला होता. परंतु, प्रत्यक्षात चित्र काहीसं वेगळं दिसत आहे. पाऊस जरी उशीरा सुरू झाला असला तरी मुंबई आणि संपूर्ण कोकण किनारपट्टीला मान्सूनने अक्षरशः झोडपून काढलं आहे. मुंबईतील कुलाबा वेधशाळेच्या आकडेवारीनुसार, जुलै महिन्याच्या पहिल्या सात दिवसांतच संपूर्ण महिन्याचा पावसाचा कोटा पूर्ण केला आहे.
‘एल निनो’च्या काळात असा अभूतपूर्व पाऊस कसा काय पडू शकतो? या प्रश्नाने सर्वसामान्यांपासून ते हवामान तज्ज्ञांपर्यंत सर्वांचंच लक्ष वेधून घेतलं आहे. यामागे केवळ जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) नसून हिंदी महासागरातील अंतर्गत घडामोडी (Indian Ocean Dipole IOD) देखील अत्यंत महत्त्वाच्या ठरल्या आहेत.
IMD Mumbai Rain Report : आकडेवारी काय सांगते?
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) आकडेवारीनुसार, 1 जुलै ते 7 जुलै दरम्यान मुंबईत झालेला पाऊस थक्क करणारा आहे.
कुलाबा वेधशाळा: जुलै महिन्याची एकूण सरासरी 768.5 mm असते. मात्र, अवघ्या 7 दिवसांत इथे 791 mm पावसाची नोंद झाली.
सांताक्रूझ वेधशाळा: जुलैची मासिक सरासरी 919.9 mm} आहे, ज्याच्या अगदी जवळ म्हणजेच 879 mm पाऊस पहिल्या आठवड्यातच पडला आहे.
Mumbai Annual Rainfall : मुंबईच्या पावसाचा दीर्घकालीन ट्रेंड (1981 ते 2024)
हवामान बदलामुळे मुंबईतील पावसाचे प्रमाण वर्षानुवर्षे वाढत आहे:
1981 – 2000 : मुंबईचा वार्षिक सरासरी पाऊस 2,325.8 mm होता.
2001 – 2024 : ही सरासरी वाढून 2,672.7 mm झाली आहे. म्हणजेच वार्षिक पावसात जवळपास 15 टक्क्यांची 346.9 mm मोठी वाढ झाली आहे.
El Nino Year Mumbai Rain : ‘एल निनो’ असूनही मुसळधार पाऊस कसा?
‘एल निनो’ म्हणजे पॅसिफिक महासागराचे (Pacific Ocean) पाणी अस्वाभाविकपणे गरम होणे. यामुळे सहसा भारतात मान्सून कमकुवत होतो आणि यंदाही त्यामुळेच मान्सून मुंबईत दोन आठवडे उशिरा दाखल झाला. पण एकदा सक्रिय झाल्यावर पावसाचा जोर प्रचंड वाढला. शास्त्रज्ञांच्या मते, यात कोणताही विरोधाभास नाही, कारण ग्लोबल वॉर्मिंगने मान्सूनचे मूळ चित्रच बदलून टाकले आहे.
1. कमी वेळात जास्त पाऊस
एल निनोच्या वर्षात पावसाचे दिवस (Rainy Days) कमी होतात, हे खरं आहे. परंतु, जागतिक तापमानवाढीमुळे आता पाऊस सलग अनेक दिवस मध्यम पडण्याऐवजी, काही तासांतच ढगफुटीसारखा (Short duration high intensity bursts) कोसळतो. त्यामुळे एल निनो असो वा नसो, पावसाची तीव्रता भयानक राहते. गरम वातावरण हवेत जास्त आर्द्रता (Moisture) धरून ठेवते, जी नंतर अचानक कोसळते.
2. अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागराची दुहेरी रसद
अनेक हवामान प्रणाली (Weather Systems) एकत्र आल्यामुळे हा पाऊस झाल्याचं हवामान तज्ज्ञ सांगतात. पश्चिम आशियावरील तापमानवाढ आणि अरबी समुद्रातील वाऱ्यांचे बदललेले स्वरूप यामुळे मान्सूनच्या ढगांना मोठी ऊर्जा मिळाली. त्याच वेळी बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण झाले. जेव्हा अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर दोन्ही एकाच वेळी बाष्प पुरवतात, तेव्हा मध्य भारतासह मुंबईत तीव्र पाऊस होतो. या बाष्पयुक्त वाऱ्यांना ‘पश्चिम घाट’ (Western Ghats) अडवतो आणि मुंबईवर ढग रिकामे होतात.
IOD Effect On Monsoon : ‘इंडियन ओशन डायपोल’चा प्रभाव
या संपूर्ण प्रक्रियेत इंडियन ओशन डायपोल (Indian Ocean Dipole IOD) या घटकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. ज्याप्रमाणे पॅसिफिक महासागरात ‘एल निनो’ असतो, त्याचप्रमाणे हिंदी महासागरातील पाण्याच्या तापमानातील बदलाला ‘आयओडी’ (IOD) म्हटलं जातं. याला ‘हिंद महासागरीय एल निनो’ असंही म्हणतात.
पॉझिटिव्ह आयओडी (Positive IOD) : जेव्हा आफ्रिकेच्या किनाऱ्यालगतचा पश्चिम हिंदी महासागर हा भारताच्या बाजूच्या पूर्व हिंदी महासागरापेक्षा जास्त गरम होतो, त्याला ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ म्हणतात.
El Nino Link To Global Warming : एल निनोचा प्रभाव कसा कमी झाला?
जेव्हा समुद्रात ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ची स्थिती निर्माण होते, तेव्हा अरबी समुद्रात प्रचंड प्रमाणात बाष्पीभवन होते. हे बाष्प मान्सूनच्या वाऱ्यांना इतकी ताकद देते की, पॅसिफिक महासागरातील ‘एल निनो’चा नकारात्मक प्रभाव पूर्णपणे नष्ट होतो. यंदा नेमके हेच घडत असून, आयओडी आणि ग्लोबल वॉर्मिंगच्या एकत्रित परिणामामुळे मुंबईत रेकॉर्डब्रेक पाऊस नोंदवला जात असल्याचं हवामान तज्ज्ञांचं मत आहे.
Mumbai Rain Update : मुंबईच्या पायाभूत सुविधांवर ताण
अशा प्रकारच्या अतिवृष्टीमुळे (Flash Floods) शहराची ड्रेनेज यंत्रणा तात्काळ कोलमडते. मुंबईसारख्या महानगरांमध्ये सिमेंटचे जंगल वाढल्याने पाण्याचा निचरा होण्यास जागा उरलेली नाही, ज्यामुळे नागरी पायाभूत सुविधांमधील त्रुटी समोर येतात.
मुंबईकरांसाठी तात्कालिक दिलासादायक बातमी म्हणजे हा पावसाचा जोर आता ओसरताना दिसत आहे. हवामान विभागाने (IMD) मुंबईसाठी सध्या ‘यलो अलर्ट’ जारी केला असला, तरी पुढील संपूर्ण आठवड्यात मुंबई आणि ठाणे परिसरात केवळ हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या पावसाची शक्यता आहे. सध्यातरी अतिवृष्टीचा कोणताही इशारा (Heavy Rainfall Warning) देण्यात आलेला नाही, असं बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने (BMC) स्पष्ट केलं आहे.
ही बातमी वाचा :
