भारतीय चित्रपटसृष्टीत अनेक चित्रपट त्यांच्या कथेमुळे गाजले तर काही चित्रपट त्यांच्या निर्मितीच्या अनोख्या प्रवासामुळे कायम स्मरणात राहिले. 1976 साली प्रदर्शित झालेला 'मंथन' हा असा एक ऐतिहासिक चित्रपट आहे, ज्याने केवळ प्रेक्षकांची मने जिंकली नाहीत तर भारतीय सिनेमात नवी परंपराही सुरू केली.
विशेष म्हणजे, हा चित्रपट कोणत्याही मोठ्या निर्मात्याने किंवा स्टुडिओने आर्थिक मदत करून तयार केला नव्हता. गुजरातमधील तब्बल पाच लाख दूध उत्पादक शेतकऱ्यांनी प्रत्येकी दोन रुपये देऊन या चित्रपटाच्या निर्मितीस हातभार लावला होता.
चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर अनेक शेतकरी बैलगाड्या, ट्रक आणि इतर वाहनांमधून मोठ्या संख्येने थिएटरमध्ये हा चित्रपट पाहण्यासाठी पोहोचले होते. कारण हा चित्रपट त्यांचाच होता आणि त्यांच्या संघर्षाची कहाणी मोठ्या पडद्यावर दाखवत होता.
दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांनी दिग्दर्शित केलेला 'मंथन' हा चित्रपट गुजरातमधील दुग्ध सहकारी चळवळ, ग्रामीण भागातील दूध उत्पादक शेतकऱ्यांचे प्रश्न, सहकार चळवळीची ताकद आणि सामाजिक परिवर्तन यांचे वास्तववादी चित्रण या चित्रपटात करण्यात आले.
चित्रपट अधिक वास्तववादी वाटावा यासाठी श्याम बेनेगल यांनी चित्रीकरणादरम्यान अनेक प्रयोग केले. उपलब्ध माहितीनुसार, गावातील वातावरण आणि पात्रांचा नैसर्गिकपणा टिकून राहावा म्हणून कलाकारांनी जवळपास 45 दिवस एकाच प्रकारचे कपडे परिधान केले होते. प्रदर्शनानंतर 'मंथन'ला प्रेक्षकांसह समीक्षकांकडूनही मोठी दाद मिळाली. या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट हिंदी फीचर फिल्मचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. विशेषतः स्मिता पाटील यांच्या दमदार अभिनयाचे सर्वत्र कौतुक झाले. त्यांच्या अभिनयाने प्रेक्षकांच्या मनावर कायमस्वरूपी छाप सोडली.
