सुमारे 71 वर्षांपूर्वी प्रदर्शित झालेल्या हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सदाबहार ‘श्री 420’ या चित्रपटातील ‘इचक दाना बीचक दाना’ हे गाणे आजही लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांच्या ओठांवर आहे. मनोरंजनासोबतच विचार करायला लावणारी तीन मजेदार कोडी या गाण्यात गुंफण्यात आली आहेत. अनार, मिरची आणि भुट्टा यांच्याशी संबंधित ही कोडी या गाण्याला हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अजरामर क्लासिक बनवतात.
जुन्या हिंदी चित्रपटांतील गाण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ ऐकण्यासाठी नसून कायम स्मरणात राहावीत अशा पद्धतीने तयार केली जात असत. काही गाणी प्रेमाची अनुभूती देतात, काही जीवनाचा अर्थ सांगतात तर काही मनोरंजनासोबतच बुद्धीला चालना देतात. ‘इचक दाना बीचक दाना’ हे असेच एक गाणे आहे, ज्यामध्ये अभिनेत्री आपल्या साथीदाराला एकामागून एक तीन कोडी विचारते आणि त्यांची उत्तरे शोधण्याचा खेळ रंगतो.
1955 मध्ये प्रदर्शित झाला होता ‘श्री 420’
1955 साली प्रदर्शित झालेल्या ‘श्री 420’ या चित्रपटात हिंदी चित्रपटसृष्टीतील दिग्गज कलाकार राज कपूर आणि नरगिस प्रमुख भूमिकेत होते. या चित्रपटातील ‘इचक दाना बीचक दाना’ हे गाणे प्रचंड गाजले. या गाण्याला स्वरसम्राज्ञी लता मंगेशकर आणि गायक मुकेश यांनी आवाज दिला होता. संगीतकार जोडी शंकर-जयकिशन यांनी संगीतबद्ध केले तर गीतकार हसरत जयपुरी यांनी या गाण्याचे बोल लिहिले.
या गाण्याची पहिली ओळ आहे, इचक दाना बीचक दाना, दाने ऊपर दाना, छज्जे ऊपर लड़की नाचे, लड़का है दीवाना…’ या कोड्याचे उत्तर आहे अनार (डाळिंब).
दुसरे कोडे असे आहे, ‘छोटी सी छोकरी लालबाई नाम है, पहने वो घाघरा एक पैसा दाम है, मुंह में सबके आग लगाए, आता है रुलाना…’ याचे उत्तर आहे मिरची.
तिसरे कोडे आहे, ‘हरी थी मन भरी थी, लाख मोती जड़ी थी, राजा जी के बाग में दुशाला ओढ़े खड़ी थी, कच्चे पक्के बाल हैं उसके, मुखड़ा है सुहाना…’
या कोड्याचे उत्तर आहे- मक्याचे कणीस.
आजही कायम आहे लोकप्रियता
‘इचक दाना बीचक दाना’ हे केवळ एक चित्रपटगीत नाही, तर मनोरंजन आणि शिक्षणाचा सुंदर संगम मानले जाते. मुलांना कोड्यांद्वारे विचार करण्याची सवय लावणारी ही कल्पना त्या काळात अत्यंत नावीन्यपूर्ण होती. त्यामुळे हे गाणे अनेक वर्षांपासून शाळांमधील सांस्कृतिक कार्यक्रम, कौटुंबिक समारंभ आणि विविध मंचांवर आजही आवर्जून सादर केले जाते.
