उन्हाळ्याच्या तीव्र उष्णतेतून बाहेर आल्यानंतर अनेक लोक तात्काळ फ्रिजमधील थंड पाणी पिण्याची सवय ठेवतात. घामाघूम झालेल्या शरीराला त्वरित थंडावा मिळावा म्हणून हे नैसर्गिक वाटते, मात्र आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते ही सवय शरीरासाठी हानिकारक ठरू शकते. उष्ण वातावरणातून थेट थंड पाणी घेतल्यास शरीराच्या अंतर्गत तापमान नियमन प्रक्रियेवर अचानक ताण निर्माण होतो आणि त्यामुळे विविध शारीरिक प्रतिक्रिया उमटू शकतात. डॉक्टरांच्या मते, उन्हातून घरी किंवा सावलीत आल्यानंतर शरीर अजूनही “कूलिंग मोड” मध्ये असते. या अवस्थेत शरीराचे तापमान जास्त असते, हृदयाचे ठोके वेगवान असतात आणि शरीरातील पाणी कमी झालेले असते. अशा वेळी लगेचच अत्यंत थंड पाणी पिल्यास शरीराला तापमानातील तीव्र बदलाचा धक्का बसतो.
हा धक्का रक्तवाहिन्या आकुंचन पावणे, घशात खवखव, किंवा पचन प्रक्रियेवर परिणाम अशा स्वरूपात दिसू शकतो. तज्ज्ञ सांगतात की अचानक थंड पाणी पिल्यामुळे शरीरात “टेम्परेचर शॉक” निर्माण होतो. उष्णतेमुळे आधीच विस्तारित झालेल्या रक्तवाहिन्या अचानक आकुंचित होतात. यामुळे काही लोकांना हलके चक्कर येणे, छातीत अस्वस्थता, डोके जड होणे किंवा “ब्रेन फ्रीझ” सारखी भावना होऊ शकते. हे परिणाम बहुतांश वेळा तात्पुरते असले तरी ते शरीरासाठी अनावश्यक ताण निर्माण करतात.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या निरीक्षणानुसार, ही समस्या विशेषतः वृद्ध व्यक्ती, हृदयविकार असलेले रुग्ण किंवा जास्त घाम येऊन डिहायड्रेट झालेले लोक यांच्यात अधिक दिसू शकते. शरीर आधीच पाण्याच्या कमतरतेत असताना अचानक थंड पाणी घेतल्यास पचनसंस्थेवरही परिणाम होतो. काही प्रकरणांमध्ये पोटात गोळा येणे किंवा अन्नपचन मंदावणे अशा तक्रारीही दिसू शकतात. डॉक्टरांचा स्पष्ट सल्ला असा आहे की उन्हातून आल्यानंतर लगेच थंड पाणी न पिता काही मिनिटे थांबावे. शरीराला स्वतःहून सामान्य तापमानावर येऊ द्यावे. किमान 5 ते 10 मिनिटे विश्रांती घेतल्यानंतर पाणी पिणे अधिक सुरक्षित मानले जाते.
या काळात शरीराचा रक्तप्रवाह आणि तापमान नियंत्रण प्रणाली हळूहळू स्थिर होते. तज्ज्ञांच्या मते पाण्याचा प्रकारही अत्यंत महत्त्वाचा आहे. उन्हाळ्यात थेट बर्फासारखे थंड पाणी पिण्याऐवजी साधारण खोलीच्या तापमानाचे किंवा किंचित थंड पाणी घेणे अधिक योग्य ठरते. हे पाणी शरीरावर धक्का न देता हळूहळू हायड्रेशन प्रक्रिया पूर्ण करते. आयुर्वेदानुसारही खूप थंड पाणी पचनशक्ती कमी करू शकते, त्यामुळे त्याचा वापर मर्यादित ठेवावा असा सल्ला दिला जातो.
हायड्रेशनबाबत डॉक्टर हेही सांगतात की एकावेळी खूप जास्त पाणी पिण्यापेक्षा दिवसभर थोड्या थोड्या प्रमाणात पाणी पिणे अधिक फायदेशीर असते. शरीराला पाणी शोषून घेण्यासाठी वेळ लागतो, त्यामुळे घाईघाईने मोठ्या प्रमाणात पाणी घेतल्यास ते योग्य प्रकारे शरीरात वापरले जात नाही. याऐवजी नियमित अंतराने छोटे घोट घेणे शरीरासाठी अधिक लाभदायक ठरते. उन्हाळ्यात फक्त पाणीच नव्हे तर आहारही हायड्रेशनमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
टरबूज, काकडी, संत्री यांसारखी फळे शरीराला नैसर्गिक पाणी, खनिजे आणि इलेक्ट्रोलाइट्स पुरवतात. त्यामुळे शरीराचे तापमान संतुलित राहण्यास मदत होते. तसेच खूप तेलकट, जड किंवा प्रथिनयुक्त आहार उष्णतेमध्ये टाळावा, कारण तो शरीरातील उष्णता वाढवू शकतो. एकूणच आरोग्य तज्ज्ञांचा निष्कर्ष असा आहे की उन्हाळ्यात पाणी पिणे अत्यंत आवश्यक असले तरी त्याची पद्धतही तितकीच महत्त्वाची आहे. घाईघाईने थंड पाणी पिणे टाळून शरीराला नैसर्गिकरीत्या थंड होऊ द्यावे, नंतर हळूहळू पाणी प्यावे. योग्य सवयी अंगीकारल्यास उन्हाळ्यातील उष्णतेचे दुष्परिणाम टाळता येतात आणि शरीर अधिक निरोगी राहते.
