देवर्षी नारद यांनी नम्रपणे विचारले, “हे प्रभू! जेव्हा शिव शंकर अंतर्धान पावले, तेव्हा दुःखी झालेल्या ऋषी कन्येने काय केले?” तेव्हा श्रीनारायण म्हणाले, “हे नारद! हाच प्रश्न एकदा राजा युधिष्ठिराने श्रीकृष्णाला विचारला होता. आता तीच कथा मी तुम्हाला सांगतो.”
श्रीकृष्ण म्हणाले, “हे राजन्! भगवान शंकर निघून गेल्यानंतर ती कन्या अत्यंत दुःखी झाली. भय आणि शोकामुळे ती व्याकुळ होऊन रडू लागली. तपश्चर्येमुळे तिचे शरीर आधीच क्षीण झाले होते, त्यात दुःखाच्या अग्नीने तिला अधिकच त्रास व्हायला लागला. ती जणू वनातील आगीत जळून गेलेल्या एखाद्या वेलीप्रमाणे दिसत होती. काळ पुढे सरकत गेला आणि शेवटी कालाच्या प्रभावाने तिने आपल्या आश्रमातच देहत्याग केला.”
“त्याच काळात यज्ञसेन नावाच्या राजाने एक महान यज्ञ केला. त्या यज्ञकुंडातून एक दिव्य, तेजस्वी कन्या प्रकट झाली. तीच कन्या पुढे राजा द्रुपद यांची कन्या ‘द्रौपदी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. पूर्वजन्मातील तीच तपस्विनी कन्या आता द्रौपदीच्या रूपात पुन्हा जन्माला आली होती.”
“तिचा स्वयंवर झाला, ज्यामध्ये अर्जुनाने माशाच्या डोळ्याला अचूक भेदले आणि तिला जिंकले. परंतु पुढे तिच्या जीवनात अनेक दुःखद प्रसंग आले.
दुर्योधनाच्या दरबारात, दुःशासनाने तिचे केस पकडून तिचा अपमान केला. त्यावेळी, ती अत्यंत व्याकुळ होऊन आर्त स्वरात मला हाक मारू लागली आणि म्हणाली, “हे कृष्णा! आता माझे कोणीच नाही, तूच माझा रक्षणकर्ता आहेस.”
“तिच्या पहिल्या हाकेला मी प्रतिसाद दिला नाही, कारण पूर्वजन्मी तिने पुरुषोत्तम मासाचा अनादर केला होता. परंतु जेव्हा तिने पूर्ण समर्पण भावनेने पुन्हा मला हाक मारली, तेव्हा मी त्वरित तिथे पोहोचलो आणि तिच्या सन्मानाचे रक्षण केले.”
श्रीकृष्ण पुढे म्हणाला, “हे राजन! द्रौपदी माझी अत्यंत प्रिय भक्त होती, परंतु पुरुषोत्तम मासाचा अपमान केल्यामुळे तिला दुःख सहन करावे लागले. जो पुरुषोत्तमाचा तिरस्कार करतो, त्याचे पतन निश्चित आहे तसेच जो भक्तांना त्रास देतो, तो माझा सर्वात मोठा शत्रू आहे.”
यानंतर श्रीकृष्णाने पांडवांना आश्वासन दिले की, ते त्यांच्या शत्रूंचा नाश करतील आणि त्यांना पुन्हा राज्य मिळवून देतील. त्यांनी सांगितले, “हे पांडवांनो! तुम्ही पुरुषोत्तम मासाचे विधिपूर्वक व्रत आणि पूजन करा. त्यामुळे तुमचे कल्याण होईल.”
आता श्रीकृष्ण द्वारकेकडे निघणार होते. पांडव अत्यंत भावूक होऊन म्हणाले, “हे प्रभु! तुम्हीच आमचे जीवन आहात, आम्हाला कधीही विसरू नका.”
श्रीकृष्णाने प्रेमाने त्यांची समजूत काढली आणि द्वारकेला परतले. त्यांच्या जाण्यानंतर पांडवांनी विविध तीर्थस्थळांना भेट दिली आणि पुरुषोत्तम मास आल्यावर विधिपूर्वक व्रत केले. चौदा वर्षांनंतर श्रीकृष्णांच्या कृपेने त्यांनी आपले राज्य पुन्हा प्राप्त केले.
शेवटी सूतजी म्हणतात, “हे मुनिवर्य! पुरुषोत्तम मासाचे माहात्म्य इतके महान आहे की त्याचे संपूर्ण वर्णन कोणीही करू शकत नाही. स्वतः भगवंत त्याचा संपूर्ण प्रभाव जाणतात. जो मनुष्य श्रद्धा, भक्ती आणि नियमपूर्वक अधिकामासाचे पालन करतो, तोच खऱ्या अर्थाने धन्य आणि पूजनीय ठरतो.”
