यूपीआय (UPI) व्यवहारांवर शुल्क आकारले जाणार असल्याच्या चर्चेमुळे गेल्या काही दिवसांत अनेक प्रकारच्या अफवा पसरल्या आहेत. यामुळे ग्राहक आणि व्यापाऱ्यांमध्ये संभ्रमाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. मात्र, प्रत्यक्षात यूपीआय वापरणाऱ्या ग्राहकांना कोणतेही शुल्क द्यावे लागणार नाही. मग ही चर्चा नेमकी कशामुळे सुरू झाली, लहान व्यापाऱ्यांवर त्याचा काय परिणाम होणार आणि यूपीआयच्या भविष्यासाठी कोणते बदल विचाराधीन आहेत, हे जाणून घेऊया.
UPI वापरण्यासाठी आता पैसे द्यावे लागतील का?
नाही – 2016 मध्ये UPI सुरू झाल्यापासून ग्राहकांसाठी ही सेवा पूर्णपणे मोफत आहे. भारतातील प्रत्येक नागरिक कोणतेही व्यवहार शुल्क न भरता तत्काळ डिजिटल पेमेंट करू शकतो आणि ही सुविधा पुढेही कायम राहणार आहे.
छोट्या दुकानदारांना किंवा किराणा व्यावसायिकांना UPI स्वीकारण्यासाठी शुल्क भरावे लागेल का?
नाही – लहान व्यापाऱ्यांना UPI पेमेंट स्वीकारण्यासाठी मर्चंट डिस्काउंट रेट (MDR) भरावा लागत नाही. अगदी छोट्या व्यवसायांनाही डिजिटल पेमेंट सहज स्वीकारता यावे, या उद्देशाने UPI विकसित करण्यात आले आहे. छोट्या व्यापाऱ्यांचे संरक्षण आणि सर्वसमावेशक वाढ हे UPI परिसंस्थेचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
सध्या UPI शुल्काबाबत चर्चा का सुरू आहे?
UPI ही केवळ एक नवीन पेमेंट प्रणाली राहिलेली नसून ती आज जगातील सर्वात मोठी रिअल-टाइम डिजिटल पेमेंट प्रणाली बनली आहे. दर महिन्याला अब्जावधी सुरक्षित व्यवहार हाताळण्यासाठी आवश्यक असलेल्या पायाभूत सुविधा दीर्घकाळ टिकाऊ पद्धतीने कशा चालवायच्या, यावर चर्चा सुरू आहे. मात्र, या प्रक्रियेत ग्राहक आणि लहान व्यापाऱ्यांचे हित अबाधित ठेवण्यावर भर दिला जात आहे.
There has been considerable discussion around UPI and merchant charges. Here are the facts behind the conversation what it means for consumers, merchants, and India’s digital payment ecosystem.
1. Will I have to pay to use UPI?
No. UPI has always been free for consumers since…— PCI – Payments Council of India (@PCIUpdates) August 7, 2026
UPI कोणी विकसित केले आणि आजही त्यात गुंतवणूक कोण करत आहे?
गेल्या जवळपास 10 वर्षांपासून बँका, पेमेंट कंपन्या, फिनटेक कंपन्या, NPCI आणि RBI यांनी मिळून तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध, नवकल्पना आणि ग्राहक सहाय्य यामध्ये मोठी गुंतवणूक केली आहे. त्यामुळे UPI ही जगातील सर्वात सुरक्षित आणि विश्वासार्ह पेमेंट प्रणालींपैकी एक बनली आहे. ही गुंतवणूक आजही सातत्याने सुरू असून UPI सेवा 24×7 सुरक्षित, स्थिर आणि उपलब्ध राहावी यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत.
UPI मोफत असेल तर त्याच्या संचालनाचा खर्च कोण उचलतो?
राष्ट्रीय डिजिटल पेमेंट प्रणाली चालवण्यासाठी तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध, नियामक पालन, ग्राहक सेवा आणि नवकल्पना यासाठी सातत्याने गुंतवणूक करावी लागते. हा खर्च सध्या बँका आणि पेमेंट सेवा प्रदात्यांसह UPI परिसंस्थेतील विविध सहभागी संस्था उचलत आहेत, जेणेकरून ग्राहकांना सुरक्षित, अखंड आणि सुलभ डिजिटल पेमेंटचा अनुभव मिळत राहील.
मोठ्या व्यापाऱ्यांकडून शुल्क घेतले गेले, तर ग्राहकांनाही पैसे द्यावे लागतील का?
नाही – ज्या ठिकाणी मर्चंट सर्व्हिस चार्ज लागू असेल, ते व्यापारी आणि पेमेंट सेवा प्रदाता यांच्यातील व्यावसायिक करार असतात. याचा अर्थ ग्राहकांना UPI वापरण्यासाठी शुल्क भरावे लागेल, असा होत नाही. जगभरातील अनेक डिजिटल पेमेंट व्यवस्थांमध्ये व्यापाऱ्यांकडून सेवा शुल्क आकारले जाते, तरीही ग्राहकांना डिजिटल पेमेंटची सुविधा मोफत, सुरक्षित आणि सोयीस्करपणे उपलब्ध असते.
UPI परिसंस्था टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे का आहे?
आज UPI ही भारताची अत्यंत महत्त्वाची राष्ट्रीय डिजिटल पायाभूत सुविधा बनली आहे. कोट्यवधी भारतीय दररोज याचा वापर करतात. व्यवहारांची संख्या सातत्याने वाढत असल्याने सुरक्षा, विश्वासार्हता, तांत्रिक क्षमता, नवकल्पना, फसवणूक प्रतिबंध आणि पायाभूत सुविधांमध्ये सातत्याने गुंतवणूक करणे अत्यावश्यक आहे. यामुळे भविष्यातही UPI ग्राहक आणि व्यवसायांना सुरक्षित, जलद आणि विश्वासार्ह सेवा देत राहील.
