गेल्या काही महिन्यांत सोने आणि चांदी या दोन्ही धातूंनी त्यांच्या उच्चांक पातळीवरून लक्षणीय घसरण नोंदवली आहे. या घसरणीमुळे गुंतवणूकदार, सराफा व्यावसायिक आणि सर्वसामान्य खरेदीदार यांचे लक्ष वेधले गेले आहे. अनेक जण ही घसरण नेमकी का झाली आणि सध्या खरेदी करणे योग्य ठरेल का, याचा अंदाज घेण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
बाजारातील जाणकारांच्या मते या घसरणीमागे अनेक कारणे एकाच वेळी काम करत आहेत. त्यातील सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे डॉलर निर्देशांकाची (Dollar Index) वाढती मजबुती. डॉलर मजबूत झाल्यास सामान्यतः सोने आणि चांदीवर दबाव निर्माण होतो. याशिवाय जागतिक आर्थिक बाजारांमध्ये आलेल्या कमजोरीचाही परिणाम या मौल्यवान धातूंवर झाला आहे.
अनेक गुंतवणूकदारांना इतर मालमत्ता वर्गांमध्ये (Asset Classes) तोटा सहन करावा लागला. त्यामुळे नुकसान भरून काढण्यासाठी त्यांनी सोने आणि चांदीमधील गुंतवणुकीतून नफा वसूल करण्यास सुरुवात केली. यामुळेही किंमतींवर दबाव वाढला. याशिवाय अमेरिकेची मध्यवर्ती बँक फेडरल रिझर्व्ह (US Fed) व्याजदर वाढवू शकते, या अपेक्षांमुळेही सोने आणि चांदीच्या किंमतींमध्ये कमजोरी आली. यापूर्वी व्याजदरवाढ वर्षाच्या अखेरीस होईल, असे मानले जात होते. मात्र आता बाजाराला वाटू लागले आहे की व्याजदर अपेक्षेपेक्षा लवकर वाढू शकतात. जेव्हा व्याजदर वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. तेव्हा सोनेसारख्या गुंतवणूक पर्यायांवर दबाव येणे स्वाभाविक मानले जाते.
बाजार तज्ज्ञांचे मत आहे की घसरणीचा मोठा टप्पा आधीच पूर्ण झाला आहे. तांत्रिक विश्लेषणाच्या दृष्टीने अनेक महत्त्वाच्या सपोर्ट पातळ्या तुटल्या असल्या, तरी आता किंमतींमध्ये सातत्याने मोठी घसरण होण्याची शक्यता पूर्वीइतकी मजबूत दिसत नाही. यामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे कच्च्या तेलाच्या किंमतींमध्ये आलेली नरमाई. अलीकडच्या काळात कच्च्या तेलाच्या दरात चांगली घसरण झाली आहे. तेल स्वस्त राहिल्यास महागाईबाबतची चिंता कमी होते. महागाईचा दबाव कमी झाल्यास बाजारातील घबराटही कमी होते आणि गुंतवणूकदारांचा कल बदलू लागतो.
याच कारणामुळे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे की सोने आणि चांदी आता काही काळ ‘कन्सोलिडेशन’च्या टप्प्यात जाऊ शकतात. म्हणजेच किंमती फार मोठ्या प्रमाणात वर किंवा खाली न जाता एका विशिष्ट मर्यादेत राहू शकतात. चांदीबाबतची परिस्थिती काहीशी वेगळी आहे. चांदीला औद्योगिक मागणीही मोठ्या प्रमाणात असते. इलेक्ट्रॉनिक्स, सौर ऊर्जा (Solar) आणि इतर अनेक उद्योगांमध्ये चांदीचा वापर केला जातो. त्यामुळे दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून चांदीबाबत तज्ज्ञ अजूनही सकारात्मक आहेत.
सोनेबाबत बोलायचे झाल्यास जगभरातील मध्यवर्ती बँकांकडून (Central Banks) सुरू असलेली खरेदी हा मोठा आधार ठरत आहे. अनेक देशांच्या मध्यवर्ती बँका सातत्याने सोन्याचा साठा वाढवत आहेत. त्यामुळे दीर्घकालीन कालावधीत सोन्याची मागणी मजबूत राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
भारतीय बाजारातही परिस्थिती बदलताना दिसत आहे. काही काळापूर्वी आयात शुल्क (Import Duty) वाढल्यामुळे किंमतींवर दबाव निर्माण झाला होता आणि खरेदीदार काहीसे मागे हटले होते. मात्र आता किंमतींमध्ये चांगली घसरण झाल्याने बाजारात पुन्हा हालचाल वाढू लागली आहे.
सराफा व्यावसायिकांच्या म्हणण्यांनुसार गेल्या काही महिन्यांत किरकोळ ग्राहकांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी झाली होती. अनेक दुकानदारांना जुन्या साठ्यावरच व्यवसाय चालवावा लागत होता. मात्र गेल्या 10 ते 15 दिवसांत खरेदीसंदर्भातील चौकशी वाढली असून ग्राहकांची वर्दळही वाढताना दिसत आहे.
व्यापाऱ्यांना सर्वाधिक अपेक्षा ऑगस्टपासून सुरू होणाऱ्या सणासुदीच्या आणि लग्नसराईच्या हंगामाकडून आहेत. रक्षाबंधन, गणेशोत्सव आणि त्यानंतर सुरू होणारा विवाह हंगाम लक्षात घेऊन दागिने व्यावसायिकांनी तयारी सुरू केली आहे. अनेक उत्पादकांनी नवीन ऑर्डर्सवर काम सुरू केले आहे.
यावेळी ग्राहकांच्या पसंतीतही बदल दिसून येत आहे. पूर्वी जड आणि अधिक वजनाच्या दागिन्यांना जास्त मागणी होती. मात्र आता ग्राहक हलक्या वजनाच्या दागिन्यांना (Lightweight Jewellery) अधिक पसंती देत आहेत. ग्राहकांची अपेक्षा अशी आहे की दागिन्यांचा देखावा आकर्षक असावा, पण वजन कमी असल्यामुळे खर्चही नियंत्रित राहावा. त्यामुळे उत्पादक असे डिझाइन तयार करत आहेत जे आकाराने मोठे आणि आकर्षक दिसतील, पण त्यात सोन्याचा वापर तुलनेने कमी असेल.
उत्तर प्रदेश, बिहार आणि पश्चिम बंगालसारख्या राज्यांमध्ये 18 कॅरेट आणि 14 कॅरेट दागिन्यांची मागणी वाढताना दिसत आहे. तर दक्षिण भारतात 22 कॅरेट सोन्याची मागणी अद्यापही मजबूत आहे. दागिने उद्योगाशी संबंधित व्यावसायिकांच्या मते, येणारे तीन महिने व्यवसायासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत. मागील सहा महिन्यांतील मंदावलेली विक्री ऑगस्ट, सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर या काळात भरून निघण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
गुंतवणूकदारांसाठीही सध्याची पातळी आकर्षक मानली जात आहे. घरात लग्नकार्य असल्यास, भविष्यासाठी बचत करायची असल्यास किंवा दीर्घकालीन गुंतवणुकीचा विचार असल्यास अनेक तज्ज्ञ सध्याच्या किंमतींना चांगली संधी मानत आहेत.
